İşitme kaybı ve toza bağlı akciğer hastalıkları sessiz ilerler; çalışan fark ettiğinde çoğu zaman geri dönüş yoktur. Tekstil, metal işleme, döküm, ağaç işleri gibi gürültülü ve tozlu işlerde bu yüzden mevzuat, genel sağlık muayenesine ek olarak işitme testi (odyometri) ve akciğer grafisi gibi tetkikleri öngörür. Bu yazıda hangi tetkikin hangi koşulda gerektiğini ve taramayı işyerinizde nasıl planlayacağınızı anlattık.
Gürültüde üç eşik: 80, 85 ve 87 dB(A)
Çalışanların Gürültü ile İlgili Risklerden Korunmalarına Dair Yönetmelik, sekiz saatlik günlük maruziyet için üç değer tanımlar. İşverenin yükümlülükleri bu değerlere göre kademelenir:
- 80 dB(A), en düşük maruziyet eylem değeri: Aşıldığında kulak koruyucuları çalışanların kullanımına hazır bulundurulur. Risk değerlendirmesi ve ölçümler bir sağlık riski gösteriyorsa işitme testi yaptırılabilir.
- 85 dB(A), en yüksek maruziyet eylem değeri: Kulak koruyucularının kullanılması sağlanır ve denetlenir. Bu değeri aşan gürültüye maruz kalan çalışanlar için işitme testi yaptırılır.
- 87 dB(A), maruziyet sınır değeri: Aşılmaması gereken sınırdır. Bu değer uygulanırken kulak koruyucularının koruyucu etkisi dikkate alınır.
Önemli bir ayrıntı: eylem değerlerinde kulak koruyucuların etkisi dikkate alınmaz. Yani çalışan kulaklık taksa bile ortam 85 dB(A)'yı aşıyorsa işitme testi yükümlülüğü devam eder.
Odyometri kime, ne sıklıkla yapılır?
İşitme testinin kimlere yapılacağını ortam ölçümleri belirler: en yüksek eylem değerini aşan gürültüye maruz kalan çalışanlar için test zorunludur. Sıklık konusunda yönetmelik sabit bir süre yazmaz; sağlık gözetimi işyeri hekiminin belirlediği düzenli aralıklarla yapılır. Genel periyodik muayene süreleri (çok tehlikeli işyerlerinde en geç yılda bir, tehlikeli işyerlerinde üç yılda bir, az tehlikeli işyerlerinde beş yılda bir) üst sınırdır; hekim gürültü düzeyine göre daha sık test isteyebilir.
Testte gürültüye bağlı bir işitme kaybı saptanırsa yapılacaklar da yönetmelikte sayılmıştır:
- Çalışan, sonuçlar hakkında işyeri hekimi tarafından bilgilendirilir.
- İşveren, risk değerlendirmesini ve aldığı önlemleri gözden geçirir.
- Gerekli görülürse çalışan, gürültüye maruz kalmayacağı başka bir işte görevlendirilir.
- Benzer gürültüye maruz kalan diğer çalışanların sağlık durumu da gözden geçirilir.
Tozlu işlerde akciğer grafisi ve SFT
Tozla Mücadele Yönetmeliği, tozlu işlerde çalışanların işe giriş ve periyodik muayenelerini ayrıca düzenler. Öne çıkan kurallar şunlardır:
- Standart akciğer radyografisi: En az 35×35 cm boyutunda film ya da dijital görüntüdür ve uluslararası pnömokonyoz sınıflandırmasına göre değerlendirilebilir nitelikte olmalıdır.
- Ne zaman çekilir: İşe girişte ve işyeri hekiminin belirlediği sıklıkta. Hekim sıklığı; risk değerlendirmesine, toz ölçüm sonuçlarına ve tozun cinsine göre belirler.
- Kim değerlendirir: Asbest ve kuvars içeren tozlarda radyografiyi, bu konuda eğitim almış okuyucu hekim değerlendirir. Diğer tozlarda değerlendirmeyi işyeri hekimi yapar, gerekli görürse okuyucuya gönderir.
- Sonuca göre işlem: Bulgu saptanmayan çalışanlar aralıklı muayenelerle izlenir. Bulgu saptananlar, Sosyal Güvenlik Kurumu'nun yetkilendirdiği sağlık hizmet sunucusuna sevk edilir.
- Kayıtlar: Toz ölçüm sonuçları ve kişisel sağlık dosyaları, çalışanın işten ayrılmasından itibaren 15 yıl saklanır.
Solunum fonksiyon testine (SFT) ise işyeri hekimi, çalışanın maruz kaldığı toz ve kimyasallara göre karar verir. Uygulamada tozlu işlerde akciğer grafisi ile SFT çoğu zaman birlikte istenir.
Önce ölçüm, sonra tarama
Kimin hangi tetkikten geçeceği tahminle değil, ortam ölçümleriyle belirlenir. Gürültü ve toz ölçümleri yapılmadan hazırlanan tarama listeleri ya gereksiz genişler ya da riskli bölümdeki çalışanları dışarıda bırakır. Doğru sıra şöyledir:
- Gürültü ve toz ölçümleri yetkili bir laboratuvara yaptırılır.
- Sonuçlar risk değerlendirmesine işlenir, maruziyet grupları (hangi bölüm, hangi görev) çıkarılır.
- İşyeri hekimi her grup için tetkik listesini ve sıklığını belirler.
Ölçümlerin planlanması için ortam ölçümleri ve periyodik kontroller sayfamıza, risk değerlendirmesinin ne zaman yenilenmesi gerektiği için ilgili yazımıza bakabilirsiniz.
Mobil sağlık aracıyla işyerinde tarama
Onlarca çalışanı odyometri ve akciğer grafisi için hastaneye göndermek, vardiya düzenini bozar ve iş günü kaybına yol açar. Mobil sağlık aracımızda ses yalıtımlı odyometri kabini, röntgen ünitesi ve solunum fonksiyon testi cihazı bulunur; tetkikler tesisinizin önünde yapılır.
- Liste: Taranacak çalışanları bölüm ve görev bilgisiyle iletirsiniz.
- Tetkik planı: İşyeri hekimi, ölçüm sonuçlarına göre kimin hangi tetkikten geçeceğini belirler.
- Takvim: Çalışanlar vardiyalara göre gruplara ayrılır, aracın duracağı yer belirlenir.
- Tarama günü: Tetkikler sırayla yapılır, çalışanlar kısa sürede işinin başına döner.
- Sonuç: Sonuçlar işyeri hekimince değerlendirilir, muayene formlarına ve kişisel sağlık dosyalarına işlenir.
Toplu taramanın nasıl planlanacağını 6 adımlık rehberimizde ayrıntılı anlattık. Hizmetin kapsamı için mobil sağlık taraması sayfamıza göz atabilirsiniz.
Tarama tek başına yetmez: maruziyeti kaynağında azaltın
Sağlık taraması hasarı erken yakalar ama önlemez. Tarama sonuçlarını, maruziyeti azaltacak önlemlerle birlikte ele alın:
- Makine seçiminde ve yenilemelerde daha sessiz ekipmanı tercih etmek
- Gürültülü makineleri kapalı hacme almak, perdelemek ya da yalıtmak
- Düzenli bakım yapmak; bakımsız ekipman hem daha gürültülü çalışır hem daha çok toz çıkarır
- Toz kaynağında yerel havalandırma kullanmak
- Çalışanların gürültülü ve tozlu bölümlerde geçirdiği süreyi iş planlamasıyla sınırlamak
Kulak koruyucu ve toz maskesi gibi kişisel koruyucular bu önlemlerin yerine geçmez; onları tamamlar.
Sık yapılan 4 hata
- Tüm çalışanlara aynı tetkik paketini uygulamak
- Ortam ölçümü yapmadan ya da eski ölçümlere göre tarama planlamak
- İşitme kaybı ya da akciğer bulgusu çıkan çalışan için önlem almadan sonuçları dosyalamak
- Sağlık kayıtlarını çalışan işten ayrıldıktan sonra saklamamak
Sık sorulan sorular
Kulak koruyucu kullanan çalışana da işitme testi gerekir mi?
Evet. Eylem değerleri değerlendirilirken kulak koruyucuların etkisi dikkate alınmaz. Ortam 85 dB(A)'yı aşıyorsa çalışan koruyucu kullansa da işitme testi yaptırılır.
Odyometri kaç yılda bir yapılır?
Yönetmelik sabit bir süre belirlemez; sıklığı işyeri hekimi belirler. Genel periyodik muayene süreleri en geç yılda bir, üç yılda bir ya da beş yılda bir olmak üzere tehlike sınıfına göre değişir.
Akciğer grafisini kim değerlendirir?
Asbest ve kuvars içeren tozlara maruz kalan çalışanların radyografilerini okuyucu hekim, diğer tozlarda işyeri hekimi değerlendirir.
Tetkiklerin masrafı kime aittir?
İşverene. 6331 sayılı Kanun'a göre sağlık gözetiminden doğan maliyet çalışana yansıtılamaz.
Çorlu, Çerkezköy, Kapaklı, Ergene ve tüm Trakya'daki işyerleri için tarama günü planlamak üzere 0282 654 41 00 numarasından ya da WhatsApp üzerinden bize ulaşabilirsiniz.
Kaynak: Çalışanların Gürültü ile İlgili Risklerden Korunmalarına Dair Yönetmelik (28 Temmuz 2013 tarihli ve 28721 sayılı Resmî Gazete), madde 5, 9 ve 13; Tozla Mücadele Yönetmeliği (5 Kasım 2013 tarihli ve 28812 sayılı Resmî Gazete), madde 4 ve 10-14; 6331 sayılı Kanun, madde 15.



